Γράφει ο Ιωάννης Γουδέβενος, Ομότιμος Καθηγητής Καρδιολογίας,. Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, τ. Πρόεδρος Ελληνικής Καρδιολογικής. Εταιρείας.
Η καρδιακή ανακοπή ορίζεται ως η αιφνίδια διακοπή της καρδιακής λειτουργίας, η οποία συνοδεύεται από αιμοδυναμική κατάρρευση, δηλαδή απότομη πτώση της αρτηριακής πίεσης. Συνήθως προκαλείται από παρατεταμένη αρρυθμία, συχνότερα μετά από έμφραγμα του μυοκαρδίου, με κύριες μορφές την κοιλιακή ταχυκαρδία και την κοιλιακή μαρμαρυγή. Η καρδιακή λειτουργία μπορεί να αποκατασταθεί με καρδιοαναπνευστική αναζωογόνηση (ΚΑΡΠΑ) και εξωτερική απινίδωση.
Ο αιφνίδιος καρδιακός θάνατος (ΑΚΘ) αποτελεί την έκβαση της καρδιακής ανακοπής όταν αυτή είναι θανατηφόρα. Ως αιφνίδιος χαρακτηρίζεται ο θάνατος που επέρχεται εντός μίας ώρας από την έναρξη των συμπτωμάτων εφόσον υπάρχει μάρτυρας, ή εντός 24 ωρών από την τελευταία φορά που το θύμα εθεάθη ζωντανό όταν δεν υπάρχει μάρτυρας.
Ως εξωνοσοκομειακή καρδιακή ανακοπή ορίζεται το συμβάν που συμβαίνει εκτός νοσοκομειακού περιβάλλοντος. Αποτελεί κύρια αιτία θανάτου παγκοσμίως και συνιστά ένα σοβαρό δημόσιο πρόβλημα υγείας που απαιτεί συστηματική αντιμετώπιση.
Από το σύνολο των καρδιακών αιφνίδιων θανάτων το 60% δεν έχει γνωστό ιστορικό καρδιοπάθειας. Οι εξωνοσοκομειακές ανακοπές ή οι αιφνίδιοι καρδιακοί θάνατοι αποτελούν κύρια αιτία θανάτου και συνιστούν δημόσιο πρόβλημα υγείας που απαιτεί λύση. Οι ιδανικές συνθήκες είναι έναρξη καρδιοαναπνευστικής αναζωογόνησης (ΚΑΡΠΑ) και απινίδωση με εξωτερικό απινιδωτή.
Ποια είναι τα συμπτώματα
Γενικά είναι άτυπα. Ξαφνική αδιαθεσία, αδυναμία, πόνος στο στήθος ή δύσπνοια. Το τραύμα που σχετίζεται με τον ΑΚΘ είναι ιδιαίτερα δύσκολο για τους συγγενείς, οι οποίοι αναζητούν μια εξήγηση για την απροσδόκητη και ανεξήγητη φύση του συμβάντος και φοβούνται την πιθανότητα μιας παρόμοιας έκβασης και για άλλα μέλη της οικογένειας. Ένας αθλητής που καταρρέει ξαφνικά στο γήπεδο –εξαιρετικά σπάνιο– τραβάει αμέσως την προσοχή του κοινού και του Τύπου. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος των αιφνίδιων θανάτων συμβαίνει πιο ήσυχα στον γενικό πληθυσμό, «αθέατοι» και μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.
Σε περίπου τους μισούς ανθρώπους, η αιφνίδια καρδιακή ανακοπή μπορεί να είναι η πρώτη εκδήλωση καρδιαγγειακής νόσου, η οποία εμφανίζεται απροσδόκητα χωρίς προειδοποίηση. Η επιδημιολογία της καρδιακής ανακοπής συνδέεται στενά με αυτήν της στεφανιαίας νόσου, η οποία ευθύνεται για σχεδόν το 70% των περιπτώσεων. Παρά τη σημαντική μείωση της θνησιμότητας λόγω στεφανιαίας νόσου, η συχνότητα καρδιακών ανακοπών έξω από το νοσοκομείο υπολογίζεται στις 60/100.000 κατοίκους/έτος.
Το ποσοστό όπου γίνεται χρήση δημόσιου απινιδωτή στις προηγμένες χώρες είναι 10% και η επιβίωση αυτών που έγινε απινίδωση στις 30 ημέρες αγγίζει μόλις το 10%. Οι λόγοι γι’ αυτά τα χαμηλά ποσοστά είναι πολλοί. Οι κυριότεροι είναι ότι οι περισσότερες (60%) εξωνοσοκομειακές ανακοπές συμβαίνουν στο σπίτι, δεν παρευρίσκεται εκείνη τη στιγμή διασώστης και η πρόσβαση από το κοινό εκεί που έχουν τοποθετηθεί οι απινιδωτές δεν είναι εύκολη. Ακόμη, λίγοι πολίτες είναι ενημερωμένοι για τη θέση τους.
Το καθοριστικό χαρακτηριστικό των εξωνοσοκομειακών καρδιακών ανακοπών
Το κύριο χαρακτηριστικό είναι ο χρόνος που θα γίνει η ανάνηψη. Όσο πιο γρήγορα μέσα στα πρώτα 8 λεπτά, τόσο καλύτερα αποτελέσματα. Η παρουσία διασώστη και αυτόματου απινιδωτή είναι απαραίτητα μέχρι να φτάσει το ΕΚΑΒ.
Η Δανία με 5,5 εκατομμύρια κατοίκους, το 2011, είχε 300.000 πιστοποιημένα πρόσωπα και μέχρι το 2013 είχαν τοποθετηθεί 15.000 δημόσιοι απινιδωτές. Στην Ιαπωνία, με 130 εκατομμύρια κατοίκους, ο αριθμός τους αυξήθηκε από 10.961, το 2005, σε 428.821 το 2013. Στη χώρα μας, εκτός από την Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία, άλλες 10 εταιρείες ενεργοποιούνται στην εκπαίδευση διασωστών. Πληροφορίες για τον αριθμό διασωστών και δημόσιων απινιδωτών στη χώρα μας απουσιάζουν.
Το 2017 η Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία εκπαίδευσε 1.500 διασώστες και συνεχίζει σε ίδιο ρυθμό, τόσο στα γραφεία της όσο και σε εκδηλώσεις της στην περιφέρεια. Αρκετές πόλεις (Ιωάννινα, Δράμα, Τρίκαλα, Κατερίνη) έχουν πάρει πρωτοβουλίες για δημόσιους απινιδωτές, αλλά δεν έχουμε δεδομένα για την προσφορά τους. Η τοποθέτηση απινιδωτών είναι ένα πρώτο σημαντικό βήμα. Η παρακολούθησή τους από εξωτερικές φθορές και η αντικατάσταση της γεννήτριας κάθε 2 χρόνια είναι μερικές από τις υποχρεώσεις.
Ιδανικό για κάθε οξύ περιστατικό είναι να φτάνει έγκαιρα εξοπλισμένο ασθενοφόρο με έμπειρο διασώστη ή γιατρό. Αυτό, αν πρόκειται για καρδιακή ανακοπή, πρέπει να γίνει στα πρώτα 8 λεπτά, διαφορετικά ο ασθενής, και στην περίπτωση που η καρδιά επανέλθει, θα καταλήξει “φυτό”.
Οι ΑΚΘ δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Συνέβαιναν πάντα και θα συνεχίσουν, σε μικρότερη όμως κλίμακα. Τώρα λόγω των ΜΚΔ παίρνουν μεγάλη δημοσιότητα και αγγίζουν τα όρια του λαϊκισμού. Οι ίδιοι οι καρδιολόγοι συνιστούμε σε κάθε υποψήφιο θύμα να πάει στην πλησιέστερη ιατρική μονάδα με όποιο μέσο είναι διαθέσιμο, το συντομότερο δυνατόν. Αν πρόκειται για καρδιακό επεισόδιο, επειδή οι αρρυθμίες συμβαίνουν στην αρχή του επεισοδίου, πρέπει να είναι πλησίον απινιδωτή και κάθε μετακίνηση να γίνεται με συνοδό που φέρει απινιδωτή. Ακόμη, το όφελος από τη θεραπεία, αν πρόκειται για έμφραγμα μυοκαρδίου όπου η επαναιμάτωση (αγγειοπλαστική) ωφελεί, είναι τόσο μεγαλύτερο όσο πιο γρήγορα γίνει.
Ιδανική λύση δεν πρόκειται να βρεθεί, αφού πολλές από τις ανακοπές συμβαίνουν στο σπίτι. Ήδη στην πιο προηγμένη χώρα στον κόσμο σ’ αυτού του είδους θέματα, την Ιαπωνία, η χρήση απινιδωτών το 2013 ήταν 16%.
Τα προβλήματα δεν σταματούν εκεί. Για να έχει αποτέλεσμα η απινίδωση, πρέπει ο ρυθμός της καρδιάς να την επιδέχεται, να είναι δηλαδή απινιδώσιμος (κοιλιακή μαρμαρυγή, κοιλιακή ταχυκαρδία). Αλλά ακόμη και σ’ αυτές τις περιπτώσεις ένα μεγάλο ποσοστό, 60%, είναι ανθεκτικό (“δεν ακούει”) στις απινιδώσεις. Για τις καρδιακές ανακοπές η διάρκεια της προσπάθειας πρέπει να είναι 30-45 λεπτά ή να πιστοποιηθεί νεκρός. Μόνο το 10% των εξωνοσοκομειακών ανακοπών εξέρχεται σε καλή κατάσταση στις 30 ημέρες από το επεισόδιο.
Ιδανικές συνθήκες: διαθέσιμος διασώστης και απινιδωτής σε 3-5 λεπτά είναι λιγάκι δύσκολο. Αλλά και στις περιπτώσεις που πληρούν τις συνθήκες, οι μισοί δεν θα αποκριθούν και από αυτούς που θα αποκριθούν ένας στους 10 θα επιβιώσει τον πρώτο χρόνο. Επί του παρόντος οι λύσεις είναι όσο το δυνατόν περισσότερα άτομα εκπαιδευμένα σε ΚΑΡΠΑ και ικανός αριθμός απινιδωτών σε πολυσύχναστους χώρους.
Οι προηγμένες χώρες προσπαθούν να δώσουν λύση στο πρόβλημα της επιτόπου μεταφοράς απινιδωτών με τη συνδρομή δορυφόρων (drones). Κεντρικά συστήματα που θα ειδοποιούν τον διασώστη μαζί με το ΕΚΑΒ (τηλ. 166) για την ανακοπή, και άλλες πρωτοπορίες που θα αναπτυχθούν στις τοπικές κοινωνίες, θα βοηθήσουν στην αντιμετώπιση του πολύπλοκου αυτού προβλήματος. Η τεχνολογία των smartphones θα βοηθήσει σ’ αυτή την κατεύθυνση, με τους διασώστες να εντοπίζουν τον άρρωστο και τον πλησιέστερο δημόσιο απινιδωτή το συντομότερο δυνατόν.
Τέλος, η δημιουργία μητρώου εθνικής καταγραφής των δημόσιων αυτόματων απινιδωτών, που θα είναι προσβάσιμα στο κοινό, είναι πρωταρχικής σημασίας για κάθε επιτυχία.
