450€ ενοίκιο 120€ ρεύμα (570€) 120€ θέρμανση (690€) 180€ βενζίνη (870€) 50€ τηλέφωνα / ίντερνετ (920€) 80€ ασφάλεια / service αυτοκινήτου (1.000€) 3 γεύματα των ~6€ = 540€ (1.540€) 150€ σούπερ μάρκετ (1.690€)
Έφτασες τα 1.700€ το μήνα. Μόνο για να υπάρχεις. Μόνο για να πας στη δουλειά. Μόνο για να επιστρέψεις σπίτι και να κοιμηθείς για να ξανακάνεις το ίδιο αύριο.
Και σε αυτά τα 1.700€ δεν έχεις ντυθεί. Δεν έχεις πιει έναν καφέ στο χέρι. Δεν έχεις βγει πουθενά. Δεν έχεις αγοράσει τίποτα που να σε κάνει να νιώθεις άνθρωπος.
Αλλά αυτά είναι τα μικρά.
Γιατί κάποια βράδια δεν σε κρατάνε ξύπνιο τα έξοδα.
Σε κρατάει ξύπνιο η μαμά σου.
Που αρρώστησε. Που χρειάζεται εξετάσεις, φάρμακα, ίσως νοσηλεία. Και εσύ κάθεσαι στο κρεβάτι σου στα σκοτεινά και κάνεις πράξεις στο κεφάλι σου που δεν βγαίνουν. Και νιώθεις κάτι που δύσκολα το παραδέχεσαι — ντροπή.
Ντροπή γιατί αυτή η γυναίκα σε μεγάλωσε με στερήσεις για να σπουδάσεις. Ντροπή γιατί τώρα που σε χρειάζεται, εσύ δεν έχεις. Δεν έχεις να της πληρώσεις τον ειδικό γιατρό. Δεν έχεις να της πάρεις το φάρμακο που δεν καλύπτει το ταμείο. Δεν έχεις να πεις “μη σκέφτεσαι τίποτα, εγώ τα βλέπω.”
Και αυτή — γιατί είναι μάνα — σου λέει “είμαι καλά, μην ανησυχείς.” Και εσύ ξέρεις ότι λέει ψέματα. Και αυτή ξέρει ότι το ξέρεις. Και κανείς δεν λέει τίποτα.
Γιατί η φτώχεια έχει μάθει να σωπαίνει μέσα στις οικογένειες.
Και μετά υπάρχει ο μπαμπάς.
Που γέρασε. Που κουράστηκε. Που φτάνει στο τέλος — όπως φτάνουμε όλοι, απλώς αυτός πιο σύντομα.
Και εσύ το βλέπεις. Το βλέπεις στο βάδισμά του, στη φωνή του, στα μάτια του που έχουν κάτι διαφορετικό πλέον.
Και μέσα σου — μαζί με την αγάπη και τον πόνο — κάθεται κι ένας άλλος φόβος. Ένας φόβος που ντρέπεσαι να τον σκεφτείς.
Αν φύγει… θα έχω για κηδεία;
Αυτή η σκέψη. Αυτή η τρομερή, αδύνατη να χωνέψεις σκέψη — που δεν την λες σε κανέναν γιατί ακούγεται τέρας να τη σκέφτεσαι — έρχεται.
Γιατί κηδεία στην Ελλάδα σήμερα κοστίζει 2.000€, 3.000€, 4.000€. Και εσύ δεν έχεις αποταμίευση. Δεν έχεις “για κάθε ενδεχόμενο”. Εσύ έχεις τον λογαριασμό του ρεύματος να πληρώσεις μέχρι την Παρασκευή.
Και έτσι, κάποια βράδια, κλαις. Όχι για σένα. Για αυτόν. Που του αξίζει ένας αποχαιρετισμός με αξιοπρέπεια. Κι εσύ φοβάσαι ότι δεν θα μπορέσεις να του τον δώσεις.
Την Πέμπτη έφυγε ο κύριος Κοσμάς.
Δεν ξέρω αν τον ξέρατε. Εγώ τον ήξερα.
Ήταν από εκείνους τους ανθρώπους που δεν υπάρχουν πια. Μάγκας. Άντρας παλιάς κοπής. Αυτός που έφτανε πρώτος στη δουλειά και έφευγε τελευταίος. Που δεν μιλούσε πολύ αλλά όταν μιλούσε, άκουγες. Που έδινε το χέρι του και δεν χρειαζόταν συμβόλαιο. Που μεγάλωσε τέσσερα παιδιά — τέσσερα — σε εποχές που ήταν κι αυτές δύσκολες, αλλά είχαν κάτι που χάσαμε: ελπίδα ότι αν δουλέψεις σκληρά, βγαίνεις.
Έφτιαξε σπίτι. Έθρεψε οικογένεια. Στάθηκε όρθιος. Όχι γιατί ήταν εύκολο — αλλά γιατί υπήρχε λόγος να στέκεσαι.
Και την Πέμπτη έφυγε. Ήσυχα, όπως έζησε.
Και δίπλα του ήταν και τα τέσσερα παιδιά του. Όλα εκεί. Όλα παρόντα. Να τον κρατάνε, να τον αποχαιρετάνε, να φροντίζουν για όλα.
Πίσω μένει η κυρία Σοφία. Μέσα στην απέραντη ατυχία της, είναι — και το λέω με δάκρυ — τυχερή. Γιατί δεν είναι μόνη. Γιατί έχει τέσσερα παιδιά που θα τη σηκώσουν.
Και εκεί, στην κηδεία, κάτι μέσα μου έσπασε.
Όχι από θλίψη μόνο.
Από τον φόβο ότι αυτή η εικόνα σύντομα δεν θα υπάρχει.
Γιατί ποια οικογένεια;
Ποιος σκέφτεται παιδί σήμερα όταν δεν βγαίνει μόνος του; Ποιος τολμά να πει “θέλω να αποκτήσω παιδί” όταν το παιδί σημαίνει: βρεφοκομείο που κοστίζει όσο το ενοίκιο, ρούχα που μεγαλώνουν κάθε τρεις μήνες, φροντιστήριο γιατί το σχολείο δεν φτάνει, όνειρα που θέλουν χρήμα για να τραφούν.
Και δεν το λες δυνατά. Το κρατάς μέσα σου. Αλλά κάποια βράδια, εσύ κι ο σύντροφός σου κοιτάζεστε. Και χωρίς να μιλήσετε, και οι δύο ξέρετε.
Δεν είναι ότι δεν θέλετε παιδί. Είναι ότι φοβάστε να του κληροδοτήσετε αυτή τη ζωή.
Κι αν κάποτε ρωτήσει “γιατί δεν έχω αδερφάκι;” — τι θα του πεις; Την αλήθεια; Ότι το αδερφάκι του το έφαγε ο λογαριασμός του ρεύματος;
Κι αν τελικά αποφασίσεις — από αγάπη, από πείσμα, από τρέλα — να κάνεις παιδί, τότε αρχίζει ένας άλλος εφιάλτης.
Το βλέπεις να μεγαλώνει και νιώθεις υπέροχα. Αλλά κάποια στιγμή σε κοιτάει και λέει: “Μπαμπά, μπορώ να πάω κατασκήνωση φέτος;”
Και εσύ παγώνεις. Κάνεις τις πράξεις στο κεφάλι σου αστραπιαία. Και χαμογελάς και λες “θα δούμε αγάπη μου.”
Και αυτό το “θα δούμε” — είναι ο πιο βαρύς λόγος που έχεις πει ποτέ.
Γιατί ξέρεις ότι δεν θα δείτε. Και το παιδί σου, αν είναι έξυπνο — και είναι — το ξέρει κι αυτό.
Αυτό λοιπόν που είδα στην κηδεία του κυρίου Κοσμά — τα τέσσερα παιδιά γύρω από τον πατέρα τους — αυτό θα εξαφανιστεί.
Όχι γιατί σταματήσαμε να αγαπάμε. Όχι γιατί δεν θέλουμε οικογένεια.
Αλλά γιατί η οικογένεια χτίζεται πάνω σε σταθερό έδαφος. Και εδώ το έδαφος κουνιέται κάτω από τα πόδια μας εδώ και 80 χρόνια.
Δεν είναι αριστερά. Δεν είναι δεξιά. Δεν είναι ο τάδε ή ο δείνα. Είναι το σύστημα. Ολόκληρο. Ανέπαφο. Αδιάφορο. Που άλλαζε κυβερνήσεις σαν ρούχα και έμενε το ίδιο στην ουσία. Που έμαθε να τρέφεται από την εξάντλησή μας. Που μας μάθαινε να ελπίζουμε κάθε τέσσερα χρόνια — και να απογοητευόμαστε κάθε πέντε.
Αυτό που ζούμε έχει όνομα.
Είναι ο αφανισμός των Ελλήνων από την ίδια τους τη χώρα.
Όχι με πόλεμο. Με εξάντληση. Όχι με εκτοπισμό. Με αδυναμία να μείνεις. Όχι ξαφνικά. Αργά. Σταθερά. Αθόρυβα.
Σαν να σβήνεις μια φωτιά — όχι με νερό — αλλά αφήνοντάς την απλώς να μην έχει τροφή.
Φεύγουν οι νέοι. Φεύγουν τα μυαλά, τα χέρια, οι καρδιές. Και δεν φεύγουν γιατί δεν αγαπούν αυτόν τον τόπο.
Φεύγουν γιατί αγαπούν τον εαυτό τους αρκετά ώστε να αρνηθούν να σβήσουν εδώ.
Και αυτοί που μένουν; Μένουν γιατί έχουν έναν γέρο πατέρα να κοιτάνε. Μένουν γιατί δεν μπορούν να αφήσουν τη μάνα τους μόνη. Μένουν γιατί κάπου βαθιά — παράλογα, πεισματικά, κουρασμένα — ακόμα αγαπούν αυτή τη γη.
Αλλά και αυτοί, σιγά σιγά, αδειάζουν μέσα τους.
Στον κύριο Κοσμά — που έζησε με αξιοπρέπεια και έφυγε με αγάπη γύρω του.
Εύχομαι να θυμόμαστε τι σημαίνει αυτό. Και να αγωνιστούμε να το ξαναφτιάξουμε.
Γιατί δεν αξίζαμε αυτό. Κανένας μας.
